'आजीची भातुकली'
तुमच्या आमच्या मनात बालपणीच ठसलेली ठकी आणि तिचा संसार अर्थातच 'भातुकली' हा विलास करंदीकरांचा संग्रह नुकताच अमेरिकेतल्या फिलाडेल्फियातल्या मराठी जनांना भेटून आला. १४ विद्या व ६४ कला या संस्थेचे संयोजक संजय पेठे यांच्या माध्यमातून बृहन्महाराष्ट्र मंडळाच्या द्विवार्षिक संमेलनासाठी गेलेलं हे प्रदर्शन प्रथमच भारताबाहेर भरलं. करंदीकरांना भेटले त्यांच्या मॉडर्न शाळेत भरलेल्या भातुकलीच्या प्रदर्शनात. आणि नन्तरही मुलाखतीसाठी, घरी,त्यांच्या कुटुंबियांना आणि त्यांच्या आणखी प्रदर्शना ठिकाणी.राजा केळकर संग्रहालयात त्यांनी सुरु केलेल्या सुट्टीच्या काळातले भातुकली प्रत्यक्ष खेळणे या उपक्रमावेळी पण जाऊन बघितले.
भारतीय संस्कृतीचं वैशिष्ट्य म्हणजे
इथली कुटुंबव्यवस्था पद्धती, नातेसंबंध,
परंपरा होत. आपल्या संस्कृतीचा पायाच भक्कम. 'भातुकली'
या चिमुकल्या संसारात या सर्व संस्कृतीचं प्रतिबिंब पाहायला मिळतं.
बालपणीचा हा काळ जीवनातला अत्यंत आनंदाचा, नवीन चांगल्या
गोष्टी शिकण्याचा महत्वाचा काळ.
बालपण जगातल्या सर्व देशात,
सर्व काळात आहे. म्हणूनच लहान मुलांच्या करमणूकीसाठी रंगीबेरंगी
साधने व उपकरणे जगात सर्वत्र आढळतात. अगदी अश्मयुगापासून ती तयार होत असल्याचे
अनेक पुरावे उत्खननात सापडले आहेत. भातुकलीत बाहुलीचं स्थानही अढळ आहे. 'बाहुली' हे जगभरातलं समान खेळणं. आजच्या काळातल्या
मुलांना 'बार्बी' बाहुली माहिती आहे पण
आमची 'मराठी ठकी' कुठं माहितीये?
मोहेंजोदडो-हडप्पा संस्कृतीत, शृंगकाळात,
कुशाणकाळात व गुप्त काळातल्याही बाहुल्या आहेत. भारतात महाराष्ट्र
उत्तर प्रदेश, पंजाब, राजस्थान,
मध्यप्रदेश या प्रांतात मुली भातुकली मांडून बहुला-बाहुलीचं लग्न
लावतात. शिवाय काही ठिकाणी तर मुलीच्या लग्नात बाहुल्या, भातुकलीची
भांडी अशा वस्तू आंदण म्हणून देण्याची प्रथा आहे. जेणे करून मुलामुलींनी प्रत्यक्ष
संसाराला लाब्ण्यापुर्वी ती हाताळावीत, अनुभवावीत. प्रत्येक
राज्यातल्या बाहुलीचं नाव वेगळं. बंगालची कालीचंडिका, राजस्थानची
गंगावती तर महाराष्ट्राची आपली ठकी. या बाहुल्यांवरून त्या प्रांताची परंपरा,
पोषाख यांचा इतिहास कळतो.
काळ बदलतोय त्याला खेळणीही अपवाद नाहीत. आजच्या मुलांच्या जगात आहेत रिमोटची यांत्रिक खेळणी, कंप्यूटरवरचे, व्हाईस सिटी, काउंटर स्ट्राईक, एन.एफ.एस., फायनल फेंटसी, फिफा हे खेळ. या खेळांनी तर भारतात, अमेरिकेत सगळीकडच्या मुलांना वेड लावलं आहे. खेळण्यांच्या जगात चीनने बाजी मारली आहे. परंतु हि चिनी बनावटीची खेळणी धोकादायक ठरल्याने त्यावर सध्या बंदी घातली गेली आहे. या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन आपली भारतीय पद्धतीची खेळणी अतिशय साधी-सोपी, विनाखर्च, वीज, बैटरीची आवश्यकता नसलेली, कुणीही कशीही हाताळावीत, खेळवीत. धोका कसलाही नाही. नुकसान नाही. अशी आहेत.
भारतातही काळाच्या ओघात चौसोपी वाडे जाऊन घरे झाली, घरे जाऊन आज इमारती उभ्या राहिल्या. त्यामुळे वन बीएचके, टू बीएचके चा फ्लेटमध्ये जागाही कमी झाली. प्लास्टीकचा जमाना. युज एंड थ्रो सिस्टीमची पद्धत, शिवाय गरजाही बदलल्या. त्यामुळे जुनी, पारंपारिक भांडी, वस्तू जपून ठेवायला जागाच नाही. मुलांच्या खेळण्यांना तर थाराच नाही. आमच्या वेळचा भातुकलीचा संसार आम्ही सांभाळून ठेवू शकलो नाही ही खंत वाटते. मला वाटतं ही सर्वांचीच खंत असणार पण आपल्या आजच्या पिढीला, पुढच्या पिढीला ही संस्कृती, हा वारसा, परंपरा, इतिहास समजावा म्हणून विलास करंदीकरांचा भातुकलीचा खटाटोप आहे.
ही संस्कृती, हे संस्कार जपले जावेत, तुमच्या आमच्या घरातल्या काळाच्या पडद्याआड गेलेल्या वस्तूंची माहीती व्हावी, परंपरेची ओळख व्हावी या उद्देशाने करंदीकर आपल्या भातुकलीचं प्रदर्शन भरवतात. 'भातुकली म्हणजे करंदीकरच' हे समीकरण पुणेकरांना ठाऊक आहे. कारण झाडून सर्व पुणेकर इतिहासप्रेमी, परंपरा व वारसा जतन करणारे. योगायोगाची गोष्ट म्हणजे करंदीकरांच्या पुढच्याच गल्लीत राजा केळकर हे आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचं संग्रहालय आहे. जे कै. दिनकर केळकर यांच्या वैयक्तिक छंदातूनच निर्माण झालेलं आहे. विलास करंदीकरांचं 'भातुकली' प्रदर्शन हेदेखील वैयक्तिक छंदातूनच साकारलंय परंतु मुख्य फरक आहे 'भातुकली' हे प्रदर्शन फिरतं, चालतं बोलतं आहे. आणि या संग्रहातल्या पारंपारिक वस्तूंशी आपला थेट संबंध आहे. ते पाहताना अरे ही तर आपण खेळलेली भांडीकुंडी, चूल बोळकी आहेत. मग आपण मुलामुलींना, भाच्या पुतण्यांना, नातवंडांना "आमच्यावेळी हे असं होतं" हे सांगताना, त्या वस्तू प्रत्यक्ष दाखविताना, केवढा आनंद होतो. तर आपल्याला झालेला हा आनंद पाहताना करंदीकरांना परमोच्च कोटीचं समाधान मिळतं. ते म्हणतात, "माझ्या या आनंदाचं मूल्यमापन होऊच शकत नाही." अशा या भातुकली प्रदर्शनातील भांड्यांच्या इतिहासाचे साक्षीदार आपण स्वतःच असतो.
यात काथवट,
जातं, उखळ-मुसळ, शेवयाचा
शेवगा, घुसळण खांब, पाटा-वरवंटा या
वस्तूंचे उपयोग प्रत्यक्ष समजावेत म्हणून इलेक्ट्रिक मोटर्सची जोड देऊन त्याचे
हलते मॉडेलच त्यांनी तयार केले आहे. तसंच, वसुदेव प्याला,
संपूट, दिव्याच्या समया, गंगेचे भांडे, तिर्थोटी, आड-रहात,
दगडी डोणी, अग्नीहोत्र पाट, बंब, दूधदूभत्याचं कपाट, चुली
व शेगड्यांचे, भांड्याचे अनेक प्रकार, भाताच्या
भत्त्या, वेड्भांडे, शकुंतला भांडे,
रुबवटा, ठेचणी या घरातून हद्दपार झालेल्या
वस्तूंबरोबरच मोक्षपट, गंजीफा, सारीपाट,
सागरगोटे, गुंजा असे पारंपारिक खेळही आहेत.
देवपूजेची भांडी, प्रवासाची साधने यांचाही इतिहास कळतो. आता
त्यांच्या प्रदर्शनात भर पडली आहे. ती चांदीच्या भातुकलीची पूर्वी
राजेरजवाड्यांतील लहान मुलांची खेळणी चांदीची असतं. ती सुद्धा एक किलो चांदीची ही
भांडी त्यांनी तयार करून घेतली आहेत. हॉटेल संस्कृतीचं पेव, सण,
उत्सवांना, परंपरांना घरात जागा नाही, मनुष्यबळ नाही, त्यामुळे घराघरात जेवणाच्या पंगती
झडत नाहीत. त्यामुळेच पंगत म्हणजे काय? पाटपाणी घेणं,
पण वाढणं यांच्या पद्धती आजच्या पिढीला माहिती कशा होणार? या संग्रहात ही पंगत आहे. त्यात पारंपारिक तसेच्या तसे पाट चौरंग, ताटे, वाट्या, फुलपात्री,
ताटाभोवतीच्या महिरपी अशा साग्रसंगीत वस्तू आहेत. हा त्यांचा छंद
सुरु झाला तो अपघातानंच.
१९९० मध्ये त्यांच्या वाड्यांच्या
नूतनीकरणाच्या वेळी घरातल्या झोपाळ्याला पितळी फुले व कड्या आणायला जायचं निमित्त
झाले. त्याच दुकानात भातुकलीची पितळी भांडी एका पाटीत विक्रीला ठेवली होती. ते
ऐकून त्यांना आश्चर्य वाटलं. ती भांडी ६० रु. किलोने ते घेऊन आले. तसंच त्यांची
स्वतःची जुनी भातुकलीची खेळणी होतीच. हाच त्यांचा सुरुवातीचा संग्रह. पुढे हा
संग्रह वाढत गेला. २६८ भांडी झाली. मे १९९८ मध्ये छंदकलावर्धीनीतर्फे छंद
जोपासणाऱ्या व्यक्तींच्या संग्रहाचं प्रदर्शन बालगंधर्व कलादालनात भरलं.
करंदीकरांची ही छोटी भांडी पाहून या फंटास्टिक संग्रहाला आयोजकांनी तत्काळ मान्यता
दिली. त्यांचे हे पहिलं प्रदर्शन. त्याला भरभरून प्रतिसाद मिळाला. या संग्रहाचं
खूप कौतुक झालं. ते या प्रदर्शनाबद्दल म्हणतात, "लोकांचा हा प्रतिसाद, त्यांच्या चेहेऱ्यावरचा आनंद
पाहणं हा माझ्यासाठी माझ्या आयुष्यातला वेगळाच अनुभव होता. लोकांच्या या आवडीची,
त्यांच्या याबद्दलच्या अतूट नात्याची दखल मी घेतली. तोच ध्यास घेऊन
माझा या संसाराचा पसारा वाढवतोय. दिवसेंदिवस त्यात भरच पडत चालली आहे.
प्रदर्शन पाहिल्यानंतर लोकांच्या
सूचना,
प्रतिक्रिया, मौल्यवान ठरत आहेत माझ्यासाठी.
त्यामुळेच मला संशोधन करून निरनिराळे नमुने वाढविण्याची प्रेरणा मिळते."
हा ठकीचा चिमुकला संसार पुणे,
सातारा, नाशिक, जळगांव,
संगमनेर, मुंबई शिवाय महाराष्ट्राच्या बाहेरही
जाऊन आलाय. आतापर्यंत या भातुकलीची १५० ठिकाणी प्रदर्शने भरली. लिम्का बुकमधेही या
छंदाची नोंद झाली आहे. त्यांनी या संग्रहासाठी भारतभर प्रवास केला आहे. जिथे जिथे
भातुकलीची भांडी मिळतील ती ती संग्रहात भर घातली आहेत.
प्रदर्शन बघायला ९१ वर्षांच्या आजी,
त्यांची ६६ वर्षांची मुलगी, तिची ३५ वर्षांची
सून व तिची ६ वर्षांची मुलगी अशा चारपिढ्या एकाच वेळी येतात तेव्हा त्या आजींना
त्यांचं बालपण आठवतं. तर पणतीला या पणजीच्या वेळेच्या भांड्याचं फारच कुतूहल
वाटतं.
काही वस्तू संग्रह म्हणून ते
जमवतात. काही स्वतः तयार करतात. भांड्याच्या दुकानातून कारागीराकडून काही तयार
करवून घेतात. हौसेला मोल नसतं. तसं ते या छंदासाठीही खर्च करतात. त्यांच्या घरातच
पारंपारिक वस्तू रोजच्या वापरात आहेत. वाडासंस्कृतीही आहे. आधुनिक जीवनशैलीही आहे.
खरा संसार सांभाळून त्यांच्या पत्नी अश्निनी करंदीकर चिमुकल्या संसारातही साथ देत
आहेत. तेही नोकरी सांभाळून.
अशी ही भातुकली. म्हटलं तर लहान
मुलांचाच खेळ. पण त्यांच्या जीवनातील हा महत्वाचा टप्पा. खेळ त्यांच्या मानसिक
वाढीला पोषक असतात. खेळणी मुलांची नुसतीच करमणूक करत नाहीत. त्यांच्यात जिज्ञासा
निर्माण करतात. त्यांची कलात्मक प्रवृत्ती वाढवितात. या खेळातून त्यांना
एकमेकांबद्दल प्रेम, ओढ, मन जपण्याची, सहकार्याची, कर्तव्याची
अशा मानवी नातेसंबंधातल्या भावभावनांची, जीवनातल्या
मूल्यांची शिकवण मिळत असते. खेळ म्हणजे बिनभिंतींची शाळाच असते. अभिनेते वासुदेव
पाळंदेंनी म्हटलंय, "मुलगा किंवा मुलगी खऱ्या संसारी
जीवनात प्रवेश करते ती. या रंगमंचावर येण्याआधी पहिलं पाऊल 'भातुकली'
खेळामध्ये टाकत असते कारण ती या खेळात अनेक भूमिका रंगवत
असते." या लुटूपूटूच्या संसारात ही मुले कधी आई-बाबा होतात, कधी डॉक्टर, तर क्षणात शाळाशाळा खेळतात. क्षणात भूक
लागते. दुसऱ्याच क्षणाला विद्यार्थी झालेली ही मुलगी आई होऊन स्वयंपाक करते.
सर्वांना समाधानाने जेवू घालते. असं हे बालविश्व. याच्या आपल्या आठवणींना हे
प्रदर्शन उजाळा देतं. ६४ कलांपैकीच ही एक कला. जशी 'लावणी'
ही लोककला सातासमुद्रापार जाते तसंच माझी ही संस्कृती वारसा जपणारी
भातुकली ही जावी ही विलासरावांच्या मनात इच्छा होती. ही संधी त्यांना मिळाली. आता
या संस्कृतीची आठवण व ओळख होणार आहे. फिलाडेल्फियाच्या नागरिकांना. आपल्या
बांधवांना. तिथेही त्यांना भरघोस प्रतिसाद मिळेल हे सांगणे न लगे. शिवाय त्यांच्या
प्रदर्शनातही संग्रहात काही मोलाची भर पडेल.
असे हे एकमेव संग्रहालय. त्यांचं
रेकॉर्ड तोडणारं दुसरं कुणी नाहीच त्यामुळे गिनीज बुकात त्यांची नोंद होऊ शकत नाही
पण कुणाचं रेकॉर्ड तोडण्यासाठी संग्रह हा उद्देशच नाही त्यांचा. इथे कुठलंही
मार्केटिंग नाही, आपल्या
संस्कृतीच्या आठवणी जागवणं हाच उद्देश.
डॉ. नयना कासखेडीकर,
पुणे.
-------------------------------------
